یکی از مهمترین تصمیمها در سرمایهگذاری، انتخاب گزینهای است که بین میزان سود مورد انتظار و مقدار ریسکی که سرمایهگذار تحمل میکند تعادل مناسبی ایجاد کند. بسیاری از افراد هنگام انتخاب یک دارایی فقط به بازده گذشته نگاه میکنند؛ مثلاً سهمی که در یک سال بیشترین رشد را داشته است، جذاب به نظر میرسد. اما بررسی عملکرد گذشته بدون توجه به میزان نوسان و احتمال زیان، میتواند تصمیم اشتباهی ایجاد کند.
نمودار ریسک و بازده ابزاری است که کمک میکند سرمایهگذار موقعیت داراییهای مختلف را از نظر «سود احتمالی» و «خطر سرمایهگذاری» کنار هم مقایسه کند. این نمودار نشان میدهد که معمولاً برای دستیابی به بازده بالاتر باید ریسک بیشتری پذیرفت، اما هر ریسک بالایی الزاماً به معنی دریافت سود بیشتر نیست.
به زبان ساده، نمودار ریسک و بازده به یک سؤال مهم پاسخ میدهد:
آیا سودی که انتظار دارم، ارزش ریسکی را که قبول میکنم دارد؟
نمودار ریسک و بازده چیست؟
نمودار ریسک و بازده (Risk-Return Chart) یک نمایش تصویری از رابطه بین دو متغیر اصلی سرمایهگذاری است:
- ریسک (Risk): میزان عدم اطمینان درباره نتیجه سرمایهگذاری
- بازده (Return): میزان سود یا زیانی که یک سرمایهگذاری ایجاد میکند
در این نمودار معمولاً:
- محور افقی (X) نشاندهنده میزان ریسک است.
- محور عمودی (Y) نشاندهنده بازده مورد انتظار است.

هر دارایی مانند سهام، صندوق سرمایهگذاری، اوراق درآمد ثابت یا ارز به شکل یک نقطه روی نمودار قرار میگیرد.
برای مثال:
| دارایی | ریسک | بازده احتمالی |
|---|---|---|
| سپرده بانکی | کم | کم |
| اوراق درآمد ثابت | کم تا متوسط | متوسط |
| صندوق سهامی | متوسط تا زیاد | بیشتر |
| سهام پرنوسان | زیاد | نامشخص اما بالقوه بالا |
هدف این نیست که همیشه نقطهای با بالاترین بازده انتخاب شود؛ بلکه باید داراییای انتخاب شود که نسبت بازده به ریسک آن منطقی باشد.
3 بهترین جزوه ریسک و بازده PDF
PDF اول: مبانی ریسک و بازده در سرمایهگذاری (برای دانلود کلیک کنید)
PDF دوم: نمودار ریسک و بازده و مدلهای مالی (برای دانلود کلیک کنید)
PDF سوم: حل تمرین و نمونه سوال ریسک و بازده (برای دانلود کلیک کنید)
اجزای اصلی نمودار ریسک و بازده
۱. محور ریسک
ریسک در نمودار معمولاً با معیارهایی مانند انحراف معیار (Standard Deviation) اندازهگیری میشود.
هرچه نوسان قیمت یک دارایی بیشتر باشد، مقدار ریسک آن بالاتر در نظر گرفته میشود.
برای مثال:
فرض کنید قیمت یک سهم طی یک سال:
- بین ۹۰ تا ۱۱۰ هزار تومان تغییر کند.
- سهم دیگری بین ۵۰ تا ۱۵۰ هزار تومان نوسان داشته باشد.
حتی اگر هر دو در پایان سال بازده مشابهی ایجاد کنند، سهم دوم ریسک بیشتری دارد؛ زیرا مسیر حرکت آن غیرقابل پیشبینیتر بوده است.
در مدیریت حرفهای سرمایهگذاری، فقط مقدار سود بررسی نمیشود؛ بلکه ثبات رسیدن به آن سود نیز اهمیت دارد.
۲. محور بازده
بازده نشان میدهد سرمایهگذاری چه میزان رشد یا درآمد ایجاد کرده است.
فرمول ساده بازده:
بازده = (ارزش نهایی – ارزش اولیه) ÷ ارزش اولیه × ۱۰۰
مثال:
اگر فردی سهمی را با قیمت ۱۰۰ هزار تومان خریداری کند و بعد از یک سال قیمت آن به ۱۳۰ هزار تومان برسد:
بازده:
۳۰ درصد
اما اگر همین سهم در طول سال چندین سقوط شدید داشته باشد، میزان ریسکی که سرمایهگذار تحمل کرده بیشتر خواهد بود.
رابطه بین ریسک و بازده در نمودار چگونه دیده میشود؟
اصل مشهور بازارهای مالی این است:
سرمایهگذار برای پذیرش ریسک بیشتر، انتظار دریافت بازده بیشتری دارد.
اما این رابطه یک قانون تضمینی نیست.
یعنی:
- ریسک بیشتر → فرصت بازده بیشتر
- ریسک بیشتر → احتمال زیان بیشتر
برای مثال، خرید سهام یک شرکت کوچک ممکن است در شرایط مناسب سود زیادی ایجاد کند، اما احتمال افت شدید قیمت آن نیز بیشتر از یک اوراق کمریسک است.
به همین دلیل، سرمایهگذاران حرفهای به دنبال نقطهای هستند که بیشترین بازده را با کمترین ریسک ممکن ارائه دهد. این مفهوم در نظریه پرتفوی مدرن با مفهوم «مرز کارا» (Efficient Frontier) شناخته میشود.
چگونه نمودار ریسک و بازده را تحلیل کنیم؟

تحلیل نمودار فقط نگاه کردن به بالاترین نقطه نیست. چند مرحله مهم وجود دارد:
مرحله اول: بررسی موقعیت دارایی
داراییها را روی نمودار پیدا کنید.
چهار حالت اصلی وجود دارد:
حالت اول: ریسک کم، بازده کم
معمولاً شامل:
- اوراق کمریسک
- سپردههای بانکی
- صندوقهای درآمد ثابت
این گزینهها برای افرادی مناسب هستند که حفظ سرمایه برایشان مهمتر از رشد سریع است.
حالت دوم: ریسک متوسط، بازده متوسط
مانند:
- صندوقهای متعادل
- ترکیبی از سهام و اوراق
این گروه معمولاً برای سرمایهگذارانی مناسب است که به دنبال تعادل هستند.
حالت سوم: ریسک زیاد، بازده بالا
مانند:
- سهام شرکتهای رشدی
- سرمایهگذاریهای پرنوسان
این گزینهها نیازمند تحمل نوسان و دید بلندمدت هستند.
حالت چهارم: ریسک زیاد، بازده پایین
این بدترین نقطه نمودار است.
مثلاً سهمی که:
- نوسان شدید دارد.
- اما در بلندمدت رشد مناسبی ایجاد نکرده است.
سرمایهگذار عملاً ریسک زیادی گرفته بدون اینکه پاداش مناسبی دریافت کند.

مثال عملی رسم نمودار ریسک و بازده
فرض کنید سه صندوق سرمایهگذاری داریم:
| صندوق | بازده سالانه | میزان ریسک |
|---|---|---|
| صندوق الف | ۱۸٪ | ۵ |
| صندوق ب | ۲۵٪ | ۱۰ |
| صندوق ج | ۲۷٪ | ۲۰ |
اگر این دادهها روی نمودار قرار بگیرند:
- صندوق الف پایینتر و سمت چپ قرار میگیرد.
- صندوق ج بالاتر اما بسیار راستتر قرار دارد.
- صندوق ب ممکن است نقطه متعادلتری باشد.
اگر صندوق ج فقط دو درصد بازده بیشتر ایجاد کند اما چهار برابر ریسک داشته باشد، شاید انتخاب مناسبی نباشد.
آموزش ساخت نمودار ریسک و بازده در اکسل
برای ساخت یک نمودار ساده میتوان از Excel استفاده کرد.
مرحله اول: جمعآوری دادهها
یک جدول بسازید:
| نام دارایی | ریسک | بازده |
|---|---|---|
| سهم ۱ | ۱۲ | ۳۵ |
| سهم ۲ | ۸ | ۲۲ |
| صندوق ۱ | ۴ | ۱۸ |
مرحله دوم: انتخاب نمودار Scatter
در اکسل:
Insert → Chart → Scatter
را انتخاب کنید.
در تنظیمات:
- محور X = ریسک
- محور Y = بازده
قرار دهید.
مرحله سوم: تحلیل نقاط
به دنبال نقاطی باشید که:
- بالاتر از سایر داراییها قرار دارند.
- با ریسک کمتر بازده مشابه ایجاد میکنند.
این نقاط معمولاً جذابتر هستند.
ویدیو آموزشی ساخت نمودار در اکسل:
در ویدیوی بالا، نحوه ساخت نمودار در اکسل را بهصورت عملی مشاهده میکنید. در این آموزش یاد میگیرید چگونه دادهها را وارد کنید و نمودار Scatter بسازید.
چند معیار دیگر برای بررسی بهتر از نمودار ریسک و بازده
برای تحلیل دقیقتر، سرمایهگذاران معمولاً تنها به جایگاه یک دارایی روی نمودار اکتفا نمیکنند و از معیارهای دیگری نیز استفاده میکنند:
نسبت شارپ (Sharpe Ratio)
نشان میدهد یک سرمایهگذاری در برابر ریسکی که پذیرفته، چه مقدار بازده اضافی ایجاد کرده است. نسبت شارپ بالاتر معمولاً به معنی عملکرد بهتر نسبت به میزان ریسک است.
بتا (Beta)
میزان حساسیت یک سهم نسبت به حرکت کلی بازار را نشان میدهد. سهمی با بتای بالاتر معمولاً در برابر تغییرات بازار واکنش شدیدتری دارد.
حداکثر افت سرمایه (Maximum Drawdown)
نشان میدهد یک سرمایهگذاری در بدترین دوره خود چه مقدار کاهش ارزش داشته است.
استفاده همزمان از این معیارها باعث میشود تصویر دقیقتری از کیفیت یک سرمایهگذاری به دست آید و تصمیمگیری فقط بر اساس «سود بیشتر» انجام نشود.
اشتباهات رایج در استفاده از نمودار ریسک و بازده
فقط نگاه کردن به بازده
یکی از رایجترین اشتباهها این است که سرمایهگذار فقط دنبال بیشترین سود گذشته باشد.
بازده گذشته تضمینکننده آینده نیست.
تصور اینکه ریسک همیشه سود بیشتر میدهد
گاهی یک سرمایهگذاری پرریسک فقط پرریسک است، نه سودآور.
ریسک زمانی ارزش دارد که در مقابل آن بازده مورد انتظار مناسبی وجود داشته باشد.
مقایسه داراییهای نامشابه
مقایسه یک سهم فناوری با یک اوراق درآمد ثابت بدون توجه به هدف سرمایهگذاری میتواند نتیجه اشتباه بدهد.
نادیده گرفتن زمان سرمایهگذاری
ریسک برای یک سرمایهگذار کوتاهمدت و بلندمدت یکسان نیست.
فردی که به پول خود در چند ماه آینده نیاز دارد، معمولاً نمیتواند همان میزان ریسک یک سرمایهگذار ۱۰ ساله را تحمل کند.
کاربرد نمودار ریسک و بازده در ساخت سبد سرمایهگذاری
یکی از مهمترین کاربردهای این نمودار، طراحی پرتفوی است.
سرمایهگذار به جای انتخاب یک دارایی، چند دارایی مختلف را ترکیب میکند.
مثلاً:
- ۵۰ درصد صندوق درآمد ثابت
- ۳۰ درصد سهام
- ۲۰ درصد طلا
هدف این ترکیب کاهش ریسک کلی است.
تنوعبخشی باعث میشود افت یک دارایی، تأثیر کمتری روی کل سرمایه داشته باشد. تخصیص دارایی یکی از روشهای اصلی مدیریت تعادل بین ریسک و بازده است.
تفاوت «ریسک واقعی» و «ریسک اندازهگیریشده» در نمودار ریسک و بازده
یکی از نکاتی که معمولاً در آموزشهای مقدماتی کمتر به آن پرداخته میشود این است که عدد ریسک در نمودار، همیشه تمام خطرات یک سرمایهگذاری را نشان نمیدهد. بیشتر نمودارهای ریسک و بازده از معیارهایی مانند انحراف معیار برای اندازهگیری ریسک استفاده میکنند؛ اما این معیار بیشتر نوسان قیمت را نشان میدهد، نه تمام احتمالهای منفی.
برای مثال، ممکن است قیمت یک سهم در یک سال نوسان زیادی داشته باشد و به همین دلیل ریسک بالایی در نمودار ثبت شود؛ اما پشت این نوسان، یک شرکت با سودآوری پایدار و وضعیت مالی مناسب وجود داشته باشد. در مقابل، سهمی ممکن است نوسان کمی داشته باشد، اما به دلیل مشکلات مدیریتی یا کاهش درآمد شرکت، خطر کاهش ارزش واقعی آن بالا باشد.
به همین دلیل، تحلیل نمودار ریسک و بازده باید همراه با بررسی عوامل دیگری مانند:
- وضعیت مالی شرکت
- صنعت فعالیت
- میزان نقدشوندگی
- شرایط اقتصادی
- چشمانداز آینده
انجام شود. نمودار یک ابزار تصمیمگیری است، نه جایگزین تحلیل کامل سرمایهگذاری.
چرا دو سرمایهگذار ممکن است از یک نمودار، تصمیمهای متفاوت بگیرند؟
نمودار ریسک و بازده یک پاسخ ثابت برای همه افراد ایجاد نمیکند؛ زیرا میزان ریسک قابلتحمل افراد متفاوت است.
برای مثال، یک فرد جوان که هدفش رشد سرمایه در ۱۰ سال آینده است، ممکن است بتواند نوسان بیشتری را تحمل کند و داراییهای پرریسکتر را انتخاب کند. اما فردی که برای خرید خانه یا هزینه ضروری به سرمایه خود در چند ماه آینده نیاز دارد، معمولاً باید گزینههای کمنوسانتر را بررسی کند.
بنابراین هنگام استفاده از نمودار باید سه سؤال شخصی پاسخ داده شود:
- هدف سرمایهگذاری چیست؟
- چه مدت میتوان سرمایه را نگهداری کرد؟
- در صورت کاهش ارزش سرمایه، چه میزان زیان قابل تحمل است؟
به همین دلیل یک نقطه روی نمودار ممکن است برای یک سرمایهگذار جذاب و برای فرد دیگری نامناسب باشد.
خط بازار سرمایه (Capital Market Line) و مفهوم انتخاب ترکیب بهینه داراییها
در تحلیلهای پیشرفتهتر، فقط جایگاه داراییها روی نمودار بررسی نمیشود؛ بلکه ترکیب چند دارایی با یکدیگر اهمیت زیادی دارد.
در نظریه مدرن پرتفوی، سرمایهگذاران تلاش میکنند مجموعهای از داراییها را انتخاب کنند که در یک سطح مشخص از ریسک، بیشترین بازده ممکن را ایجاد کند. به این مجموعه، مرز کارا (Efficient Frontier) گفته میشود.
برای مثال، ترکیب:
- سهام
- اوراق درآمد ثابت
- طلا
- صندوقهای سرمایهگذاری
ممکن است نسبت به خرید تنها یک سهم، ریسک کمتری داشته باشد؛ زیرا عملکرد داراییها همیشه کاملاً مشابه یکدیگر نیست.
گاهی اضافه کردن یک دارایی با بازده متوسط، میتواند ریسک کل سبد را کاهش دهد. این موضوع یکی از دلایل اصلی استفاده سرمایهگذاران حرفهای از تنوعبخشی است.
چرا نمودار ریسک و بازده در شرایط بحرانی تغییر میکند؟
یکی از نکات مهم در استفاده عملی از این نمودار، توجه به شرایط بازار است. رابطه بین ریسک و بازده همیشه ثابت نمیماند و در دورههای مختلف اقتصادی تغییر میکند.
برای مثال، در شرایطی مانند:
- بحرانهای اقتصادی
- افزایش شدید تورم
- رکود بازار
- تغییرات ناگهانی نرخ بهره
ممکن است داراییهایی که قبلاً کمریسک تصور میشدند، رفتار متفاوتی نشان دهند.
همچنین در دورههای هیجانی بازار، بعضی داراییها ممکن است بازدههای غیرعادی ایجاد کنند که دوام بلندمدت ندارند. بنابراین نمودار ریسک و بازده بهتر است بر اساس دادههای کافی و دوره زمانی مناسب بررسی شود، نه فقط عملکرد چند ماه اخیر.
یک تحلیل حرفهای معمولاً چند دوره زمانی مختلف را مقایسه میکند تا مشخص شود رفتار یک دارایی در شرایط متفاوت چگونه بوده است.
فایل تمرینی پیشنهادی برای یادگیری بهتر
برای تمرین تحلیل نمودار:
۱. قیمت ماهانه ۵ سهم را از سایت مدیریت فناوری بورس دریافت کنید.
۲. بازده سالانه هر سهم را محاسبه کنید.
۳. میزان نوسان قیمت را به عنوان شاخص ریسک در نظر بگیرید.
۴. نمودار Scatter اکسل را رسم کنید.
۵. بررسی کنید کدام سهم:
- بازده مناسبتر دارد.
- با ریسک کمتر به نتیجه رسیده است.
این تمرین ساده باعث میشود مفهوم نمودار از حالت تئوری خارج شود.
جمعبندی
نمودار ریسک و بازده یکی از ابزارهای مهم برای تصمیمگیری منطقی در سرمایهگذاری است. این نمودار به سرمایهگذار نشان میدهد که هر گزینه چه مقدار سود احتمالی و چه میزان عدم اطمینان دارد.
مهمترین نکته این است که هدف سرمایهگذاری، پیدا کردن بیشترین بازده نیست؛ بلکه پیدا کردن بهترین تعادل بین بازده مورد انتظار و ریسکی است که فرد توان تحمل آن را دارد.
سرمایهگذار حرفهای قبل از خرید یک دارایی فقط نمیپرسد:
«چقدر سود میدهد؟»
بلکه سؤال مهمتری مطرح میکند:
«برای رسیدن به این سود، چه مقدار ریسک باید پرداخت کنم؟»
نمودار ریسک و بازده ابزاری است که کمک میکند این تصمیم با منطق، داده و تحلیل گرفته شود.










